Nghệ thuật làm chai thủ công tại Schiedam đầu thế kỷ XX

Trong bức ảnh năm 1917 chụp tại Glasfabriek “De Schie” ở Schiedam, người xem như được dẫn vào trái tim của một ngành công nghiệp từng là mạch đập của thành phố. Những bức tường kéo dài bằng thủy tinh, dựng lên từ hàng trăm nghìn chai xếp san sát nhau, tạo nên một cảnh tượng vừa thô mộc vừa ám ảnh. Đây là giai đoạn mà Schiedam nổi tiếng khắp châu Âu với nghề chưng cất genever – tiền thân của gin – và mỗi lò chưng cất đều cần một lượng khổng lồ chai thủy tinh để đóng hàng ngày. De Schie vì vậy không chỉ là một nhà máy, mà là nơi những vật thể trong suốt ấy được sinh ra, chuẩn bị dòng chảy cho cả một nền kinh tế dựa trên rượu và thương mại.

Nhà máy được thành lập bởi các thương gia địa phương nhằm đáp ứng nhu cầu đang tăng mạnh từ thế kỷ XIX. Nguyên liệu làm nên những chai thủy tinh này được trộn từ cát silic, soda (natron) và đá vôi, sau đó nung chảy trong các lò than đá ở nhiệt độ đủ cao để thủy tinh chuyển thành dòng nóng đỏ. Những người thợ dùng ống thổi bằng sắt để kéo, xoay và tạo hình thủy tinh còn mềm. Mỗi chai, dù giống mẫu, luôn có sự sống riêng: độ dày chỗ mỏng chỗ dày, đường cong hơi lệch, vài bọt khí nhỏ ẩn bên trong. Đó là dấu vết của kỹ thuật thủ công – thứ mà máy móc sau này không thể tái tạo một cách hoàn toàn chân thực.

Khi chai vừa ra khỏi khuôn, chúng được đặt dưới mái che dài như trong ảnh, một không gian thoáng để thủy tinh nguội từ từ. Quá trình “annealing” này cực kỳ quan trọng: làm nguội quá nhanh sẽ khiến chai nứt toác, nguội quá chậm sẽ trì hoãn sản xuất. Không có hệ thống kéo dây chuyền hay máy kiểm soát nhiệt độ, người thợ phải dựa vào kinh nghiệm, thời tiết và màu của thủy tinh để đánh giá thời điểm thích hợp. Những hàng rào gỗ bao quanh cho phép gió lùa qua, còn mái che ngăn ánh nắng trực tiếp làm thay đổi tốc độ nguội. Tất cả tạo thành một cơ chế làm việc dựa vào tự nhiên nhưng đòi hỏi hiểu biết sâu sắc về vật liệu.

Những chiếc giỏ mây lớn nằm dọc lối đi là phương tiện đóng gói truyền thống. Đệm bằng rơm giúp chai không bị va chạm khi chuyển lên xe ngựa, rồi ra bến tàu để vận chuyển đến các nhà chưng cất. Schiedam thời ấy tràn ngập âm thanh của thủy tinh, tiếng cối xay lúa mì cho các lò rượu, tiếng còi tàu từ các kênh đào – một đô thị công nghiệp nhưng vẫn dựa rất nhiều vào sự khéo léo thủ công. Nhà máy De Schie, với những bức tường chai đang chờ ngày rời khỏi sân, phản chiếu rõ nét điều ấy: công nghiệp của đầu thế kỷ XX vẫn còn đặt lên đôi tay con người vai trò trung tâm.

Ngày nay, những nhà máy hiện đại đã thay thế cảnh tượng giản dị mà đầy sức nặng này. Việc sản xuất chai được cơ giới hóa hoàn toàn, thời gian làm nguội được tính bằng máy tính và hàng triệu sản phẩm ra đời mỗi ngày mà không ai còn chạm vào từng chiếc một. Thế nhưng tấm ảnh cũ khiến người ta nhận ra giá trị của thời đại ấy: thời mà mỗi chai thủy tinh là kết quả của hơi thở người thợ, của nhiệt lò, gió trời và sự kiên nhẫn. Giữa những dãy chai dài bất tận ấy là cả một lịch sử lao động lặng lẽ, nơi Schiedam hình thành bản sắc công nghiệp của mình qua từng chiếc chai nhỏ bé.